جغرافیای توس

توس دشتی بود میان رشته کوه‌های هزار مسجد و اژدر کوه و کوه‌های نیشابور. آن را چهار کلان‌شهر بود از جمله تابران. هزار دیه و روستا داشت از جمله سناباد که از توابعِ تابران بود. 

توس و مأمون عباسی

گویند که تابران را تازیان در سال 29 هجری گشودند و آن به هنگام خلافت عثمان پسر عفان خلیفۀ سوم عرب بود. در سال 197 قمری که مأمون پسر هارون به خلافت رسید. حُمَیْد پسر قُحْطَبه کارگزار توس بود. توس تا سده‌ی سوم هجری منطقه‌ای بود که شامل دو شهر بزرگ می‌شد تابران و نوقان. سناباد روستایی بود که سرایی داشت و باغی و از آنِ حُمَیْد پسر قُحْطَبه بود.

در سال 192 هجری یکی از تازیان اُموی به نام رافع پسر لیث بن نصر سیّار، که در مرو مقیم بود، شورید و هارون عباسی برای سرکوب او به خراسان آمد، در این سفر، پسرش مأمون همراه او بود. هارون در راه بیمار شد و چون به توس رسید، بیماری‌اش شدت یافت تا که در سال 193 هجری در توس بمرد و در سناباد در سرای حُمَیْد پسر قُحْطَبه دفن شد. در پی او مأمون در مرو بماند و بر برادرش امین در جنگِ قدرت چیره شد و در سال 197 هجری به خلافت رسید.

مأمون عباسی و ولی عهدی امام رضا (ع)

مأمون در دهن‌کجی به عباسیان و گوش‌مالی آنان که در جنگ قدرت جانبِ امین را گرفته بودند، خواست نشان دهد که ولی‌عهدَش را می‌خواهد از میان بنی‌هاشم برگزیند! برای این منظور نقشه‌ای شیطانی کشید تا هم عباسیان را گوش‌مالی دهد و هم علویان و شیعیان را از سر راه خود بردارد، نقشه این بود که امام علی بن موسی الرضا (ع) را از مدینه در حجاز به مرو فراخواند. چون حضرت به خراسان رسید مأمون به مردم گفت که آن حضرت ولی‌عهد اوست و بفرمود تا در مسجدها و منبرها خطبه بخوانند و در سراسر قلمرو خلافت جشن بگیرند. چون کار مأمون روبراه شد، امام علی بن موسی الرضا (ع) را زَهْر خورانید و آن حضرت در 29 صفر سال 203 هجری درگذشت. مأمون جامه‌ی سیاه پوشید و سوگواری کرد و آن حضرت را در بالا سر قبر پدرش هارون به خاک سپرد. از آن پس بُقْعه‌ی هارونیه به مشهدالرضا (ع) شهرت یافت و مزار مسلمانان گردید.

حرم امام رضا (ع)

تا آغاز سده‌ی دهم هجری و روی کار آمدن صفویان، روضه‌ی رضوی را دو صندوق یا ضریح بود. یکی بر مرقد مطهر امام رضا (ع) قرار داشت و دیگری بر گور هارون نهاده شده بود. ابن بطّوطه که در سال 724 هجری از این روضه دیدار کرده در سفرنامه‌اش می‌گوید: «در کنار مرقد امام رضا (ع) گور هارون عباسی قرار دارد». در سال 390 هجری، سبکتکین غزنوی بگفت تا سقفِ مرقد و دیوارهای آن را ویران کنند و زائران را از زیارت بازدارند. تا که پسرش محمود غزنوی در پی خوابی که دید، معمارانی به توس فرستاد تا مرقد ویران را آبادان کنند و توسیانِ سنّی را از آزار زائران حرم رضوی بازداشت.